DÜZENSİZLİK

CHP’nin başına gelen olayları takip ediyoruz.

Bir salgın gibi yayılan bu olaylar ülkede sıkıntı yaratan bir düzensizlik doğuruyor.

İnsanların çoğu şaşkınlık ve bundan sonra ne olacak, nasıl baş edeceğiz, çözüm var mı gibi  endişeler içinde.

Bu yazıda, böyle düzensizlik ortamlarında, durumu değerlendirip uygun eyleme geçmek için Cynefin (kü-NEV-in) denen bir karar verme yönteminden bahsedeceğim.

Cynefin yaklaşımını  IBM çalışanlarından D.J. Snowden 1999’da geliştirmiş.

Snowden, konferanslarına başlarken bile  İngiliz olmadığını, Galli (Welsh) olduğunu söyleyen biri.

O nedenle kuramına, Galce “ortam, ortamın anlaşılamaz etkileri, alametler” anlamına gelen “Cynefin” adını vermiş.

Snowden, sorunları sebep-sonuç ilişkilerine göre dört gruba ayırıp “çerçeve”lere yerleştiriyor, her  çerçeve için çözüme yaklaşım önerileri veriyor.

Şemadaki bu dört çerçevenin  ortasında ise  problemin hangi çerçeveye  girdiğinin açıkça bilinemediği  bir durum olan düzensizlik  bulunuyor.

Kafa karışıklığının hakim olduğu düzensizlik durumundan çıkmak için, sorunu parçalara ayırmak ve her birinin hangi çerçeveye  gireceğini bulmak, ona göre karar almak gerekiyor.

Cynefin yaklaşımı bu güne kadar Zuccotti parkı eyleminden, İngiltere Sağlık Sistemine ve Güney Afrikada AİDS mücadelesine kadar çeşitli sorunlarda kullanılmış.

Belki günümüzün politik sorunlarında da bize bir yol gösterebilir.

Avrupa Birliği de 2021 yılında, Cynefin çerçevesi temelinde  “Kriz zamanlarında karmaşıklığı (ve kaosu) yönetmek” başlıklı 72 sayfalık bir kılavuz yayınladı.

Şimdi sorunların sınıflandırıldığı çerçevelere bakalım.

BASİT SORUNLAR ÇERÇEVESİ

Bu tip sorunlarda sebep sonuç ilişkisi  ve çözüm için ne yapılacağı açıktır.

Durum gözlenir, sorun saptanır ve en iyi bilinen çözüm uygulanır.

Fakat eksik bilgi, eski alışkanlıklar veya kolay çözümün getirdiği gevşeme halinde, istikrarlı gözüken durum hemen KAOTİK ÇERÇEVEYE kayabilir.

Basit, çözümü aşikar sorunlarda, çalışanlar genellikle daha doğru ve çabuk kararlar alarak problemi çözebilir.

Liderlerin çalışanları rahat bırakması, mikro-yönetim yapmaktan kaçınması uygundur.

Örneğin karnıyarık pişirmek isteyen bir ev kadını en güzel tarifi bularak sorununu çözebilir, ama  fırının sıcaklık derecesi hatalı ayarlanırsa  durum kaosa dönebilir.

KARMAŞIK  SORUNLAR ÇERÇEVESİ

Bu gruptaki sorunların sebep-sonuç ilişkileri vardır fakat açıkça belli değildir, o ilişkiyi  bulmak için sorunun uzmanlarca analiz edilmesi ve TRIZ gibi tekniklerin kullanılması gerekir.

Sorunun birden fazla doğru çözümü olabilir.

O nedenle çözüme yaklaşım “gözle- analiz et-cevap ver” şeklindedir.

Yapay zeka bu tip problemler için uygundur.

Örnek olarak, kuralları belli olan ama karşı tarafın hamlesinin analiz edilmesi gereken satranç oyunu verilebilir.

KOMPLEKS SORUNLAR ÇERÇEVESİ

Kompleks sorunlarda sebep-sonuç ilişkisi belli değildir, her görünen sorunun birden çok sebebi olabilir.

Her an iyi veya kötü sürprizler çıkabilir.

Sorunu anlamak için belli ölçüde başarısızlığı kabul ederek denemeler yapmak, deneme sonuçlarını gözlemleyerek çözüme karar vermek öneriliyor.

Başarı için dayanmak ve uyumlu olmak gerekiyor.

Amaç en doğru cevap yerine yeteri kadar doğru cevaplarla ilerleyerek bir sonraki adımları bulmak.

Kompleks bir sorunu anlamaya çalışırken, deneme yöntemi  olarak  çok sayıda kişinin katkısını almak (crowdsourcing), anket yapmak yararlı olabilir.

“Fakirlik” kompleks sorunlara iyi bir örnektir.

KAOTİK SORUNLAR ÇERÇEVESİ

Bu grup sorunlarda çözüm aramak abestir, bir adım sonra neler olacağı bilinemez.

Şartlar sürekli va çabuk değiştiği için sistematik bir sebep sonuç ilişkisi bulunamaz..

Yapılacak iş önce “kanamayı durdurmak”tır.

Sonra mümkün olduğunca bir düzen sağlanmalı, kriz yönetimine geçilmeli.

Liderin iletişimi tepeden kumanda şeklinde olur.

Kaos ortamında oyunun kuralı yeni yaklaşımlar bulmak, öğrenmeye hazır olmaktır.

Bir kriz çıktığında hemen bir kriz masası oluşturmanın yanında, ondan ayrı bir “yaratıcı çözümler masası”  kurulması tavsiye ediliyor.

Kısaca kaotik bir durumda önce eylem, sonra durumun gözlenmesi ve cevap gelir.

Olay sakinleştikçe, sırasıyla “kompleks”, “karmaşık” ve “basit” sorun çerçevelerine geçilir.

Deprem kaotik durumlar  için verilecek uygun bir örnektir.

DEMOKRASİ SORUNLARIMIZ HANGİ ÇERÇEVEYE GİRİYOR?

Türk demokrasisinin sorunlarının çoğu ilk bakışta  Karmaşık Sorunlar Çerçevesine  uyuyor.

Birçok sorunun sebep sonuç ilişkisi mevcut ama, çözümleri  kolayca görülebilen türden değil.

Sürekli öğrenme, uyarlama ve deneme gerekiyor.

Kutuplaşma, zayıflatılmış kurumlar, insan hakları ihlalleri, adalet gibi sorunlar ayrı ayrı ele alınabilir.

Etkili stratejiler, sürekli araştırmayı, ortaya çıkan kalıpları algılamayı ve esneklik ve çeviklikle yanıt vermeyi gerektiriyor.

SONUÇ

Liderler esnek olmalı, ne zaman gücü paylaşacağını ne zaman tek başına karar vereceğini bilmeli.

Liderler, bilgi, karizma ve  içgüdünün yeterli olmayacağı aşırı kompleks sorunlara karşı  kendilerini  ve  kuruluşlarını  hazırlamalı.

Cynefin web sitesinde, düzenlenen eğitimler hakkında da bilgi bulunuyor.

Örneğin “Vatandaş Katılımı ve Demokratik Yenilik / The Citizen Engagement & Democratic Innovation” programı, toplum gelişimi, gençlik çalışmaları, vatandaş katılımı, demokratik yenilik, hizmet/politika tasarımı ve değerlendirmesi, planlama, akran eğitimi gibi konuların işlendiği bir program.

KAYNAKLAR

Temel bir makale Kasım 2007, Harvard Business Review: https://www.systemswisdom.com/sites/default/files/Snowdon-and-Boone-A-Leader’s-Framework-for-Decision-Making_0.pdf

Avrupa Birliğinin Kitapçığı: https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC123629

Cynefin web sitesi: https://thecynefin.co/

Dave Snowden’in sunumu (2023) https://youtu.be/ogtpxA6brGo?si=G7_DHE1bSrYXIIGH

Cynefin yöntemini açıklayan bir video: https://www.youtube.com/watch?v=n8ttzEW0GFs&ab_channel=THNKSchoolofCreativeLeadership

Bir konferansta Cynefin yaklaşımı: https://www.conferencesthatwork.com/index.php/event-design/2021/01/solve-participants-problems/

Cynefin hakkında Türkçe bir yazı: https://ichi.pro/tr/cynefin-cercevesi-harika-bir-problem-cozme-sureci-ile-basariya-ulasmak-220107713689914