ELEŞTİREL DÜŞÜNME

New York’ta bir üniversitede profesör olan Alex Lyon, YouTube sitesinde (https://www.youtube.com/@alexanderlyon ) iletişim alanında eğitici videolar yayınlıyor.

Eleştirel düşünmekle ilgili videosunda, R.E.D şeklinde kısaltılmış bir yaklaşımdan bahsediyor.

RED, şemada görüldüğü gibi, İngilizce, varsayımları gör, argümanları değerlendir, sonuç çıkar adımlarının baş harfleri.

Türkçe’ye VAS: Varsayım, Argüman, Sonuç şeklinde çevirip, akılda kalıcı olmasını sağlayabiliriz.

Bu tip, üç adımlık pratik düşünme kalıpları, hazırlıksız bir soruyla karşılaşma gibi durumlarda, ilk şaşkınlığı atıp kendimizi toparlamamıza yardımcı oluyor.

Eleştirel düşünme ile ilgili onlarca kitap, makale ve konuşma bulunuyor.

Bu kaynakları okuyup öğrenmiş olsanız bile, uygulamaya sıra geldiğinde donup kalmanız mümkün.

İşte o zaman, VAS yaklaşımı size yardımcı olabilir.

Şimdi bu adımları sırayla görelim.

V: VARSAYIMLAR

Eleştirel düşünmenin ilk adımı bir mesajdaki varsayımları farkedip ayıklamak olmalı.

Burada varsayımdan kastedilen, kanıtı gösterilemeyen bilgi, bir kişisel görüş, bir inanış, farkında olmadan veya kasten ortaya atılan yanıltıcı bir bilgidir.

Karşınızda bir satıcı, bir gazeteci, bir politikacı size bir şeyler anlatıyor.

Sizi ikna etmeye çalışıyor.

Anlattıklarının arasında, gerçekler yanında bazı varsayımlar da bulunabilir.

Bu kişiyi dinlerken veya yazdıklarını okurken, öncelikle bu varsayımları, boş iddiaları, yanıltıcı bilgileri farketmeye çalışın.

Her anlatılanı hemen kabul etmeyin.

Konuyu iyice anlamak için sorular sorun.

Kanıt ne?

Nereden duydun, kaynağın ne?

Başka ne olabilir?

Tersini düşünsek nasıl olur?

Mantığa uygun geliyor mu?

Hangi bilgiler önemli ve alakalı, hangileri değil?

Kabalık olur falan diye bu soruları sormaktan çekinmeyin.

A: ARGÜMAN

Bir kanıtla desteklenen, mantıkla ulaşılmış önermelere argüman denir.

Eleştirel düşünen bir kişi bu argümanların zayıf mı, güçlü mü olduğunu anlamaya çalışır, hemen kabul etmez.

Bazı konuşmacılar  net bir pozisyon ortaya koyar, güçlü kanıtlar kullanır ve olayları sağlam bir mantıkla açıklar.

Ancak diğerleri, argümanlarını  destekleyecek çok az veri veya kanıt sunarlar.

Burada netlik önemlidir.

Kişinin neyi savunduğu açık mı?

Kanıtların kalitesi nasıl?

Veriler ve destekleyici materyaller güvenilir ve mantığa uygun  mu?

Sonuçlar kanıtlardan doğal olarak mı çıkıyor?

Herhangi bir şey seçici olarak dahil ediliyor, dışlanıyor veya yorumlanıyor mu?

S: SONUÇ

Eleştirel düşünme becerisini geliştirmiş olan kişiler, çeşitli bilgileri bir araya getirerek mevcut kanıtlardan mantıksal sonuçlar çıkarabilir ve bu kanıtların ötesinde uygunsuz  genellemeler yapmazlar.

Yeni kanıtlar geldiğinde  pozisyonlarını değiştirirler.

Bu kişiler verdikleri doğru kararlar nedeniyle  “iyi muhakeme” sahibi olarak nitelendirilirler.

Eleştirel düşündüğünüzde, olay  netleşir.

Problemin iyi anlaşılması zor kararlar vermenizi ve çözüm aramanızı kolaylaştırabilir.

Doğru sonuçlar çıkarmak, doğru kararlar vermek ve doğru olanı seçmek önemlidir.

Bütün seçeneklerin ele alındığından emin olun.

Onun için sorular sormaya devam edin.

Tüm gerçekleri değerlendirdikten sonra, mümkün olan en iyi sonuç nedir?

Başka sonuçlar olabilir mi?

Sonucunuzu değiştirebilecek yeni bilgiler neler olabilir?

Bu sonuç, sağduyunuz ve deneyiminize dayanarak mantıklı görünüyor mu?

Bu sonucun etkileri nelerdir?

***

Eleştirel düşünme yeteneği, öğrenilebilen bir beceridir, önemli ölçüde geliştirilebilir.

Her gün eleştirel düşünme fırsatları arayın.

Blog yazıları, gazeteler, dergi makaleleri, haberler, katıldığınız tartışmalar, konusu ne olursa olsun eleştirel düşünme pratiği yapmak için ideal ortamlardır.

VAS adımlarını her fırsatta uygulamaya çalışın, sorular sorun.

KAYNAKLAR

Alex Lyon’un videosu: https://www.youtube.com/watch?v=01_kyKpfM20

Eleştirel düşünme deneme testi (İngilizce): https://www.talentlens.com/practice-tests.html

Eleştirel düşünme üzerine bir kitapçık: https://www.criticalthinking.org/files/Turkish_CT_Concepts_Tools.pdf