YAPAY ZEKA VE ÖĞRETMEN

Kelime sayısı 734, okuma süresi 6 dakika.

Bir 24 Kasım Öğretmenler Günü daha geçirdik.

Böyle günlerde, öğretmenliğin nasıl kutsal bir meslek olduğu anlatılır, sorunlar dile getirilir ama yetkililer çözümler konusunda pek inandırıcı laflar etmez.

Atanamama, düşük ücretler, kalabalık sınıflar, bakımsız okul binaları, laiklik karşıtı baskılar, test çözmeye indirgenmiş müfredat gibi sorunların üzerine bir de yapay zeka (YZ) çıktı.

Yapay zeka dost mu yoksa öğretmenleri yerinden edecek bir düşman mı?

Bu alanda yapılan yayınlarda sorunun YZ’de değil, onu kullanma biçiminde olduğu vurgulanıyor.

Bu konuda Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü, UNESCO, 2024 yılında, öğrenciler ve öğretmenler için ayrı ayrı “Yeterlilik Kılavuzları” yayınladı (1).

Bu kılavuzlar, öğrencilerin ve öğretmenlerin yapay zekanın potansiyelini ve risklerini anlamalarına rehberlik etmeyi amaçlıyor.

Öğretmenlere yönelik 52 sayfalık kılavuzun iki yazarından biri Londra University College’da Öğrenme ve Yapay Zeka profesörü olan Dr. Mutlu Çukurova.

Bu kılavuzlar henüz Türkçeye çevrilmedi.

Prof. Çukurova ile yapılmış bir söyleşi 13 Kasım 2025’te Türkiye Gazetesinde yayınlandı (2).

Profesör, yapay zekânın öğretmenliği bilgi aktarıcılığından öğrenme tasarımcılığına dönüştürdüğünü belirterek, “Amaç öğretmeni değiştirmek değil; insanın gücünü yapay zekânın potansiyeliyle tamamlamak” diyor.

UNESCO’NUN ÖĞRENCİLER İÇİN YZ  KILAVUZU

Bu kılavuz dört temel yeterliliğe odaklanıyor:

1-Öğrenci merkezli yaklaşım: Öğrencilere kendi çözümlerinin önde geldiğini, YZ’nin bir yardımcı gibi görülmesini benimsetmek.

2-Yapay Zeka Etiği: Sorumlu kullanım ve  güvenli uygulamaları öğretmek.

3-Yapay Zeka teknikleri ve uygulamaları: Temel Yapay Zeka bilgi ve becerilerini sağlamak.

4-Yapay Zeka sistem tasarımı: Problem çözme, yaratıcılık ve tasarım odaklı düşünmeyi teşvik etmek.

Kılavuz, Yapay Zeka ile ilgili konuların bütün temel derslere entegre edilmesini teşvik ederek, fen, matematik ve sosyal bilgilerde disiplinler arası öğrenmeyi vurguluyor.

UNESCO’NUN ÖĞRETMENLER İÇİN YZ KILAVUZU

Kılavuz, öğretmenlerin yapay zekayı eğitim çalışmalarına etkili bir şekilde entegre etmek için ihtiyaç duydukları belirli bilgi, beceri ve değerleri özetliyor.

1-İnsan merkezli yaklaşım: YZ’nin, öğretmenin profesyonelce yaptığı değerlendirmelerin  yerini almasına izin vermemek.

2-Yapay Zeka Etiği: Etik ilkeleri ve sorumlu kullanımı teşvik etmek.

3-Yapay Zeka Temelleri ve Uygulamaları: Yapay zekayı  kullanmak için gereken bilgi, anlayış ve becerileri sağlamak.

4-Yapay Zeka Pedagojisi: Yenilikçi öğretim yöntemleri için yapay zekayı kullanımına  destek olmak.

5-Mesleki Gelişim İçin Yapay Zeka: Öğretmenlerin kendi yaşam boyu mesleki gelişimlerini desteklemek için yapay zekayı kullanma kapasitelerini geliştirmek.

Kılavuz, yapay zekanın, öğretmenlerin eğitimdeki  rol ve sorumluluklarının yerini almasını değil, bunları tamamlaması gerektiğini vurguluyor.

YZ İLE ETKİLEŞİM

YZ kullanıcılarına temel bilgileri veren birçok kaynakta, en çok, soru sorma biçimleri ve cevapların değerlendirilmesi işleniyor.

YZ, kısa bir sorunun cevabı için tarama yapmıyor, cevap üretiyor.

Yapay zeka uygulamalarında soru sorarken (YZ diliyle: “prompt” yazarken) detaylı yönlendirmeler yaparak ne istediğimizi uzun uzun anlatmak gerekiyor.

Örneğin, YZ’den  “Üzüm üzüme bakarak _____” cümlesini tamamlamasını istesek, “yeşerir” veya “olgunlaşır” gibi sözcükleri uydurabilir.

Bir konuşmacının dediği gibi:  “YZ uydurur, işi bu!” (3).

Onun önüne geçmek için soruda “Türk atasözlerini temel alarak cümleyi tamamla”  gibi bir yönlendirme yapmak daha uygun bir sözcüğü bulmasına yardımcı olabilir.

İşin ustaları ayrıca, YZ’nin verdiği ilk cevabı hemen kabul etmeyin diyor.

Sorunuzu değiştirerek, genişleterek tekrar tekrar sorun.

Bu gibi etkileşimlerle YZ bizden de bir şeyler öğreniyor, cevapları daha anlaşılır, daha güvenilir ve daha doğal hale geliyor.

ÖĞRETMENLERE ÖNERİLER

YZ, bir öğretmenin idari iş yükünü azaltabilir, öğretim için zaman kazandırabilir.

YZ ile belirli  konularda alıştırma sınavları, çalışma kılavuzları, özetler hazırlayın, taslak ders planları, hedefler veya ilgi çekici tartışma konuları oluşturun.

Velilere veya meslektaşlara  e-postalar hazırlamak için yapay zekayı kullanın.

Öğrenci performans verilerini hızlı bir şekilde analiz etmek, öğrenme eksikliklerini belirlemek ve müdahale etmek için YZ’den yararlanın.

Öğrencilere, tarihsel bir olay hakkında birden fazla bakış açısı oluşturmak, oluşturduğu bir argümanı eleştirmek veya  soyut bir kavramı açıklamak  için yapay zekayı kullanma ödevi verin ve ardından öğrencinin yapay zekanın açıklamasının netliğini ve doğruluğunu değerlendirmesini sağlayın.

Öğrencilere en faydalı ve yaratıcı çıktıyı elde etmek için yapay zekaya etkili sorular (prompt) sormayı öğretin.

Öğrencilerin, görsel araçlar, kavram haritaları oluşturmak için yapay zeka kullanmalarını ve sözlü anlatımları  görsellerle desteklemelerini sağlayın.

Yapay zekanın hangi durumlarda kullanımına izin verildiği, ne zaman kopya olarak kabul edildiği ve nasıl alıntılanması gerektiği konusunda açık sınıf politikaları geliştirin.

Derste kullanılan tüm yapay zeka araçlarının amacı ve sınırlamaları konusunda şeffaf olun.

Ödevleri, yapay zekanın taklit edemeyeceği becerilere (özgün araştırma, uygulamalı çalışma, takım çalışması, sınıf içi tartışmalar ve kişisel değerlendirme gibi) öncelik verecek şekilde yapılandırın.

Öğrencilere, yapay zekanın bazen yanlış veya yanıltıcı bilgiler  üretebileceğini öğretin.

Kaynakları doğrulamanın önemini vurgulayın.

Hassas kişisel veya okul bilgilerinin herkese açık yapay zeka araçlarına girilmemesinin önemini anlatın.

KAYNAKLAR

(1)https://www.unesco.org/en/articles/what-you-need-know-about-unescos-new-ai-competency-frameworks-students-and-teachers

(2)https://www.turkiyegazetesi.com.tr/egitim/yapay-zeka-caginda-ogretmenlik-yeniden-sekilleniyor-bilgi-aktarici-rol-degisiyor-1549350?s=1

(3)https://youtu.be/EWFFaKxsz_s?si=nJktHT1rqlGKgx1b